حدیث مبلِّغ

توکل بر خدا رمز پیروزی
امام محمد باقر (علیه‌السلام)

 قال علیه السلام لجابر الجُعفی، یا جابرَ: «مَن هذَا الَّذی سَأَلَ اللَه تَبارَکَ وَ تَعالی فَلَم یُعطِهِ أَو تَوَکَّلَ عَلَیهِ فَلَم یَکفِهِ أَو وَثِقَ بِهِ فَلَم یُنجِهِ»

 ای جابر! چه کسی از خداوند تبارک و تعالی درخواستی کرده و خداوند درخواست و خواهش او را نپذیرفته و به او عطا نکرده است؟ یا اینکه چه کسی به خداوند توکّل و تکیه کرده و خداوند او را کفایت ننموده است؟ یا اینکه چه کسی است که به خداوند اعتماد و اطمینان کرده و خداوند را نجات و رهایی نداده باشد؟

بحارالانوار

آخرین نظرات

  • با سلام خدمت تمامی زحمت کشان و اساتید مدرسه علمیه از سایت و مطالب ان بسیار استفاده می کنیم.

سایتهای مرتبط

حضرت آیت الله علامه مرتضی مطهری(ره)

ویژگیهای اخلاقی مبلّغان از منظر شهید مطهری

بدون تردید مبلّغان دینی با شرایط و ویژگیهای خاص خود، در پاسداری از معارف اسلامی و آموزه های اهل بیت علیهم السلام نقش اساسی دارند و آشنایی با آن و به كارگیری آنها مبلّغان گرامی را برای رسیدن به مقصود تبلیغی یاری می رساند.
در ایام شهادت استاد مطهری رحمه الله برخی از این ویژگیها را از منظر آن شهید والا مقام و اسوه مبلّغان شایسته اسلامی به ارباب تبلیغ تقدیم می كنیم؛ چرا كه آن بزرگوار در دو عرصه مهم تبلیغی (بیان و قلم) نقش خود را به شایستگی ایفا كرد.
او با قلمی روان و فكری توانا در تحلیل مسائل اسلامی و توضیح حقایق فلسفی با زبان مردم، بدون تكلّف و اضطراب به تعلیم و تربیت جامعه می پرداخت.
استاد مطهری رحمه الله در كتاب «حماسه حسینی » در مورد اهمیت تبلیغ می گوید: «اگر بگویم: مقام تبلیغ اسلام، رساندن پیام اسلام به عموم مردم، به صورت یك مكتب، از مرجعیت كمتر نیست، تعجب نكنید! مقامی است در همان حد. » ۱
از دیدگاه استاد، مبلّغ باید دارای دو شرط اساسی باشد: «اولین و مهم ترین آن (دو) شرط، شناختن اسلام به صورت یك مكتب است. فرد مبلّغ كه می خواهد پیامی را به جامعه برساند، باید خودش با ماهیت پیام آشنا باشد، باید بداند هدف این مكتب چیست؟ اصول و پایه های این مكتب چیست؟ و... و شرط دوم شناسایی ابزار تبلیغ و مهارت در به كار بردن آنهاست. » ۲
در كنار این دو ویژگی اساسی، به بیان اهم شرائط اخلاقی یك مبلّغ اسلامی در آثار آن شهید می پردازیم.

خشیت الهی
 از مهم ترین ویژگیهای مبلّغ داشتن تقوا و ترس از خداوند برای حفظ حریم الهی است. قرآن كریم می فرماید: «الَّذینَ یبَلِّغُونَ رِسالاتِ اللَّهِ وَ یخْشَوْنَهُ وَ لا یخْشَوْنَ أَحَداً إِلاَّ اللَّه»؛ ۳«كسانی كه تبلیغ رسالتهای الهی می كنند و از او می ترسند و از هیچ كس جز خدا بیم ندارند.»
استاد مطهری رحمه الله در این باره می فرماید: «این آیه از آن آیات كمر شكن برای داعیان و مبلّغان دین و مذهب است؛ آنان كه رسالات الهی را تبلیغ می كنند؛ آنان كه پیامهای خدا را به مردم می رسانند و دو شرط در آنها وجود دارد: یكی اینكه خودشان از خدا می ترسند (و دیگر اینكه از غیر خدا نمی ترسند) . خودش از خدا می ترسد و یك آدم خدا ترس است و خوف و خشیت الهی در قلبش جا گرفته: «إِنَّما یخْشَی اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماء»؛ ۴ «بندگان دانای خدا از او ترس و خشیت دارند.»
قرآن در باره مبلّغ، اولین شرطی كه در این آیه ذكر می كند، خشیة الله است كه از خدا بینَه و بین الله بترسد، یعنی آن چنان هیبت و عظمت الهی در قلبش ورود دارد (و نفوذ كرده است) كه تا تصور یك گناه در قلبش پیدا می شود، این خشیت گناه را عقب می زند: «وَ لا یخْشَوْنَ أَحَداً إِلاَّ اللَّه»؛ ۵ «و جز خدا از احدی نمی ترسند.» از خدا می ترسد و از غیر خدا از احدی نمی ترسد. البته خشیت یك معنای خاصی دارد كه با خوف فرق می كند؛ خوف یعنی نگران عاقبت و آینده بودن، فكر و تدبیر برای آینده و عاقبت یك كار كردن، ولی خشیت آن حالتی است كه ترس بر انسان مسلّط می شود و انسان جرئت را از دست می دهد. جرئت خود را از دست دادن، یعنی شجاعت نداشتن، شهامت نداشتن.... » ۶

نصیحت و خیرخواهی
 مبلّغ موفق كسی است كه در گفتار و سخنش خلوص داشته باشد؛ چراكه او ناصحی دلسوز و خیرخواه باید باشد. كسی می تواند مبلّغ پیام خدا باشد كه در سخنش خلوص باشد؛ یعنی هیچ انگیزه ای جز رضای الهی و خیر و مصلحت مردم نداشته باشد و سخنش از سوز دل برخیزد كه حكما گفته اند: سخن كز جان برون آید، نشیند لاجرم بر دل. و سخنی كه فقط از زبان بیرون بیاید و دل از آن بی خبر باشد، از گوشهای مردم تجاوز نمی كند.
استاد مطهری رحمه الله این ویژگی را چنین توضیح می دهد: «پی در پی پیغمبران می گویند: «وَ أَنْصَحُ لَكُمْ » ۷ ، «وَ أَنَا لَكُمْ ناصِحٌ »۸، «إِنِّی لَكُما لَمِنَ النَّاصِحین »۹ ، همه اش سخن از این است. وقتی كه موسی بن عمران علیه السلام با خدای خودش از سنگینی كار سخن می گوید، آن سنگینی فقط این نیست كه من می خواهم در مقابل فرعون با آن قدرت و جباریت سخن بگویم، پس كار سنگین است؛ نه یك سنگینی دیگر است: خدایا! مرا مدد كن كه موسایی باشم كه موسای دیگر در او وجود نداشته باشد، منی وجود نداشته باشد، خودی وجود نداشته باشد، در نهایت خلوص بتوانم پیام تو را به مردم عرضه بدارم. » ۱۰

پرهیز از تكلّف
 از ویژگیهای دیگری كه باید مبلّغان داشته باشند، پرهیز از تكلّف است. تكلّف معانی متعددی دارد كه همه آنها به یك معنی بر می گردد و آن این است كه انسان چیزی را به زور به خود ببندد. تكلّف در مورد سخن هم به كار می رود كه افرادی به جای اینكه فصیح و بلیغ سخن بگویند، از الفاظ غریب و غیر متعارف استفاده كنند و یا آنچه را كه خود اعتقاد ندارند، از روی خودنمایی بیان كنند. استاد مطهری رحمه الله كه خود از تكلف و تصنعی بودن برخی خطابه ها رنج می برد، در كتاب «سیری در سیره نبوی » این گونه می گوید: «دردی از این بالاتر نیست كه انسان خودش به چیزی اعتقاد نداشته باشد، بعد بخواهد آن اعتقاد را در دل مردم وارد بكند. گفت:
ذات نایافته از هستی بخش // کِی تواند كه شود هستی بخش
 كهنه ابری كه بود ز آب تهی // كِی تواند كه كند آب دهی
 كهنه ابری كه آب ندارد، چطور می تواند سرزمینها را سیراب كند!
البته معنای دیگری هم برای تكلف گفته شده است؛ قول به غیر علم است كه بیشتر مفسرین نیز این معنی را پسندیده اند. هر كس دیگر را شما در دنیا پیدا كنید و بخواهید همه مسائل را از او سؤال كنید، قهراً نمی داند. می گویند: همه چیز را همگان دانند. هیچ كس نمی تواند ادعا كند كه هر چه از مسائل دینی از من بپرسید، می توانم جواب شما را بدهم. » ۱۱
حضرت علی علیه السلام در كلمات قصار نهج البلاغه این گونه می فرمایند: «لَا تَقُلْ مَا لَا تَعْلَمُ؛ ۱۲ آنچه را كه نمی دانی، نگو! »
استاد مطهری رحمه الله در توضیح و تبیین این موضوع با یادآوری سیره علماء گذشته با نقل خاطره ای از شیخ اعظم انصاری می نویسد: «او مردی بود كه در علم و تقوا نابغه روزگار بود و هنوز علماء و فقهاء به فهم دقایق كلام این مرد افتخار می كنند؛ می گویند: وقتی چیزی از او می پرسیدند، اگر نمی دانست، تعمد داشت بگوید: نمی دانم. می گفت: ندانُم، ندانُم، ندانُم. این را می گفت كه شاگردها یاد بگیرند كه اگر چیزی را نمی دانند، ننگشان نشود، بگویند نمی دانم. » ۱۳

عمل به گفته های خود
 یكی از شاخصهای بسیار مهم تبلیغ، یكرنگی و هماهنگی سخن با عمل مبلّغ است.
هماهنگی گفتار و كردار مبلّغ تأثیر مثبت و عمیقی بر اطرافیان او به جا می گذارد. انسان همواره به عمل برخاسته از تقوا و عدالت و آزادی، بیشتر از سخنان زیبا در باره تقوا و عدالت و آزادی ارج می نهد و افرادی كه اعمالی در راستای این صفات نیك داشته اند، همواره مورد ستایش مردم بوده و هستند. تنها با عمل مطابق با سخن است كه مبلّغ صداقت خود را در تبلیغ اثبات می كند.
استاد مطهری رحمه الله درباره این ویژگی مبلّغ می فرماید: «سخن از زبان بیرون می آید و از گوش می گذرد، ولی عمل انعكاسی عمیق در روح پدید می آورد. پیرامون حق و عدالت و انصاف و كرم و تقوا و گذشت و فداكاری و آزادی سخن زیاد گفته شده و از این جهت كم و كسری وجود ندارد. چیزی كه كمتر یافت می شود، عمل به حق و طبق عدالت است.
آنچه كمتر یافت می شود، خود كَرَم و تقواست. چیزی كه كیمیاست، واقعیت فداكاری و گذشت است... از این روست كه بشر كمتر به سخن و گفتار وقعی می گذارد، اما در مقابل عمل سر تعظیم فرود می آورد؛ یعنی آنجا كه با شخصیتی رو به رو می شود كه حقیقتاً از حق و عدالت منحرف نمی شود و تقوا و پرهیزكاری را پیشه می سازد و روحی آزاد دارد، خود به خود خاضع و علاقه مند می شود. این است سرّ اینكه سخنان حكما و فلاسفه از متون كتب كمتر تجاوز می كند، ولی تعلیمات انبیاء جهانگیر می شود. پس از قرنها كه نظر می افكنیم، می بینیم موجی كه پیامبران و اولیاء خدا ایجاد كرده اند، هنوز باقی است. بلكه روز به روز به عظمت و اهمیتش افزوده می شود. این موج، موج عمل و پیشقدم شدن است. سخن هرگز نمی تواند چنین موج عظیمی را به وجود آورد. موج سخن كوچك و ضعیف است و زود با برخورد به موجی بزرگ تر از خود نابود می گردد. از سخنان علی علیه السلام است كه فرمود: «میدان حق برای سخن وسیع ترین و بارزترین میدانهاست، ولی برای عمل تنگ ترین میدانهاست. »
در حدیث است كه «كُونُوا دُعَاةً لِلنَّاسِ بِغَیرِ أَلْسِنَتِكُمْ؛ ۱۴ مردم را به سوی خیر و نیكی بخوانید، ولی از ابزار غیر زبان، یعنی با ابزار عمل و پیشقدم شدن. برای هدایت و راهنمایی بشر دو راه است: یكی راه گفتن و نوشتن و دیگر راه پیشقدم شدن. و هرگز گفتن به قدر پیشقدم شدن اثر ندارد.
بزرگان گفته اند: دو صد گفته، چون نیم كردار نیست. » ۱۵
مولای متقیان علی علیه السلام می فرمایند: «مَنْ نَصَبَ نَفْسَهُ لِلنَّاسِ إِمَاماً فَلْیبْدَأْ بِتَعْلِیمِ نَفْسِهِ قَبْلَ تَعْلِیمِ غَیرِهِ؛ ۱۶ كسی كه می خواهد پیشوای مردم باشد (و مردم را به دنبال خود به راهی دعوت كند) ، پیش از آنكه بخواهد به دیگران یاد بدهد، به خودش تعلیم (و تلقین) كند.»

تواضع و فروتنی
 به یقین یكی از مهم ترین عوامل توفیق پیامبران الهی تواضع و فروتنی نسبت به مخاطبان خود بوده است. مبلّغ موفق نیز بدون تردید باید از خودپسندی و تكبر گریزان باشد و فروتنی را نصب العین خود قرار دهد. خداوند سبحان در این باره به پیامبرش دستور می دهد: «وَ اخْفِضْ جَناحَكَ لِمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنین»؛ ۱۷«مؤمنانی را كه از تو پیروی می كنند، زیر بال (محبت) خود بگیر.»
در همین راستا، استاد شهید مطهری رحمه الله می گوید: تواضع و فروتنی از اساس تبلیغ به شمار می رود. كسی كه می خواهد پیام خدا را به مردم برساند، باید در مقابل مردم در نهایت درجه فروتن باشد؛ یعنی پر مدّعایی نكند، اظهار منیت نكند، مردم را تحقیر نكند. قرآن كریم از زبان حضرت نوح علیه السلام خطاب به قومش می فرماید: «أَوَ عَجِبْتُمْ أَنْ جاءَكُمْ ذِكْرٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَلی رَجُلٍ مِنْكُمْ»؛۱۸آیا تعجب می كنید كه پیام پروردگار شما بر مردی از خودتان برای شما آمده است؟ » می گوید: من مردی از خود شما هستم. و یا خداوند متعال خطاب به پیامبر اكرم صلی الله علیه وآله می فرماید: «قُلْ إِنَّما أَنَا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ یوحی إِلَی أَنَّما إِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ»؛ ۱۹ «بگو من فقط بشری هستم، مثل شما كه به من وحی می شود. تنها معبودتان معبود یگانه است.»

نرمی در گفتار
 از ویژگیهای دیگر مبلّغ نرمی در گفتار و پرهیز از خشونت است. نرمی تنها صفت سخن نیست، بلكه در برخوردها نیز نرم بودن لازم است؛ چرا كه با نرمی و نیكی، مردم به سوی دین خدا ترغیب می شوند و با اكراه نمی شود مردم را هدایت كرد.
خدای متعال خطاب به رسول گرامی اش می فرماید: «فَبِما رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ وَ لَوْ كُنْتَ فَظًّا غَلیظَ الْقَلْبِ لاَنْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَ اسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَ شاوِرْهُمْ فِی الْأَمْرِ فَإِذا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَی اللَّهِ»؛ ۲۰ «به رحمت الهی، در برابر آنان نرم شدی و اگر خشن و سنگدل بودی، از اطراف تو پراكنده می شدند. پس آنها را ببخش و برای آنها آمرزش بطلب و در كارها با آنان مشورت كن؛ اما هنگامی كه تصمیم گرفتی، بر خدا توكل كن! »
شهید مطهری رحمه الله می فرماید: «كسی كه می خواهد پیامی را آن هم پیام خدا را به مردم برساند تا در آنها ایمان و علاقه ایجاد بشود، باید لَین القول باشد، نرمش سخن داشته باشد. سخن هم درست مثل اشیاء مادی نرم و سخت دارد؛ گاهی یك سخن را كه انسان از دیگری تحویل می گیرد، گویی راحت الحلقوم گرفته؛ یعنی این قدر نرم و ملایم است كه دل انسان می خواهد به هر ترتیبی كه شده آن را قبول كند. گاهی بر عكس، یك سخن طوری است كه گویی اطرافش میخ كوبیده اند، مثل یك سوهان است، آن قدر خار دارد، آن قدر گوشه و كنایه و تحقیر دارد و آن قدر خشونت دارد كه طرف نمی خواهد بپذیرد. »

افزودن دیدگاه جدید