حدیث مبلِّغ

توکل بر خدا رمز پیروزی
امام محمد باقر (علیه‌السلام)

 قال علیه السلام لجابر الجُعفی، یا جابرَ: «مَن هذَا الَّذی سَأَلَ اللَه تَبارَکَ وَ تَعالی فَلَم یُعطِهِ أَو تَوَکَّلَ عَلَیهِ فَلَم یَکفِهِ أَو وَثِقَ بِهِ فَلَم یُنجِهِ»

 ای جابر! چه کسی از خداوند تبارک و تعالی درخواستی کرده و خداوند درخواست و خواهش او را نپذیرفته و به او عطا نکرده است؟ یا اینکه چه کسی به خداوند توکّل و تکیه کرده و خداوند او را کفایت ننموده است؟ یا اینکه چه کسی است که به خداوند اعتماد و اطمینان کرده و خداوند را نجات و رهایی نداده باشد؟

بحارالانوار

آخرین نظرات

  • با سلام خدمت تمامی زحمت کشان و اساتید مدرسه علمیه از سایت و مطالب ان بسیار استفاده می کنیم.

سایتهای مرتبط

خودسازی تبلیغی

خودسازی تبلیغی

نخستين ركن موفقيت در تبليغ، وجود ويژگي هاي برتر در خود پيام است. اگر محتوا و ماهيت پيام، ويژگي هاي لازم را نداشته باشد، هر چند بقيه عوامل هم موجود باشد، باز تبليغ يك تلاش كور و بي حاصل خواهد بود.

محمد کرتی

«الذين يبلغون رسالات الله ويخشونه ولا يخشون احدا الا الله وكفي بالله حسيبا».

مقدمه
 عوامل مؤثر در تبليغ، به دو دسته زير تقسيم مي شوند:
۱- عوامل و شرايط دروني كه از سه منبع پيام، پيام گير، پيام رسان سرچشمه مي گيرد.
۲- شرايط و عوامل بروني و خارجي تبليغ كه از موارد متعددي، مانند راه، روش، وسايل، ريشه مي گيرد.
با هماهنگي و يك سو شدن اين دو دسته، راه موفقيت تبليغ، پيموده خواهد شد.
اينك، به ترتيب، به توضيح و تشريح هر يك از موارد مذكور مي پردازيم.

شرايط دروني
الف: پيام
 نخستين ركن موفقيت در تبليغ، وجود ويژگي هاي برتر در خود پيام است. اگر محتوا و ماهيت پيام، ويژگي هاي لازم را نداشته باشد، هر چند بقيه عوامل هم موجود باشد، باز تبليغ يك تلاش كور و بي حاصل خواهد بود.
ويژه گي هايي كه به يك پيام، قدرت و نفوذ مي بخشد، از اين قرار است:
يكم - قابل اثبات و استدلال باشد؛ يعني، از ناحيه عقل و منطق حمايت شود و الا تنها، براي مدت كمي دوام پيدا خواهد كرد ولذا قرآن كريم، دائما، روي تعقل و تفكر تاكيد كرده است.
دوم - با احساسات عالي و دقيق بشر، هماهنگ و آرمان ساز و شوق انگيز و آرزو خيز و تعهدآور و مسئوليت ساز باشد.
سوم - با نيازها و انگيزه هاي زندگي بشر انطباق داشته باشد. به همين دليل است كه احكام و دستورهاي قرآن و سنت، اين انگيزه ها را مي پذيرد و به آن ها اقرار مي كند و در حدودي كه مشخص كرده، خواهان اشباع آن ها است.
پيام اسلام، اين ويژگي ها را دارد و به همين دليل بود كه سران شرك، در مكه، علي رغم توافق هاي قبلي، شبانه، به طور مخفي، به پشت ديوار خانه پيامبر صلي الله عليه و آله مي آمدند تا آواي دل نشين و پر جاذبه قرآن را بشنوند، و بلال، با تحمل انواع شكنجه ها، باز هم فرياد «احد، احد» بر مي آورد. ماجراي شنيدني جعفر بن ابي طالب عليه السلام و ديگر مهاجران به حبشه، نمونه زيبايي از تاثير معنوي پيام است. وقتي جناب جعفر، آيات آغازين سوره مريم را مي خواند، نجاشي، به گريه مي افتاد، به طوري كه محاسن او خيس مي شود، و رو به مشركان قريش كرده، مي گويد: «نه؛ به خدا سوگند: آن ها را به شما باز نخواهم گرداند...»
ب - پيام گير (مخاطب)
چنان چه زمينه آماده نباشد، تبليغ، چيزي جز سنگ بر سندان كوفتن و بذر در زمين شوره زار پاشيدن نيست. قرآن كريم، به پيامبر صلي الله عليه و آله مي فرمايد:
همانا، تو، نتواني كه مردگان، (و مرده دلان كافر) را سخن بشنوائي و يا كران (باطن) را كه به (گمراهي) از گفتارت روي مي گردانند، به حقيقت، شنوا كني()
 .
و در جاي ديگري فرمايد:
جز اين نيست كه تو، تنها، كسي را كه از روز رستاخيز مي ترسد، مي تواني بيم و انذار كني(۲).
كار تبليغ، از نظر پرورشي و تربيتي، بي شباهت به عمل يك باغبان نيست. همان طور كه باغبان، علاوه بر دقت در بذر و... به رفع موانع مي پردازد، مبلغ نيز با كنار زدن موانع، از سويي، و تهيه زمينه سالم در مخاطب، از سوي ديگر، بايد مقدمه تاثير پيام و هدايت پيام گر را فراهم كند.
مبلغ، پس از شناخت دقيق ويژگي هاي فكري و رواني پيام گير، از يك طرف، بايد موانعي كه تاثير پيام را از بين برده و يا آن را كاهش مي دهد، رفع كند، و از طرف ديگر، عوامل مؤثر در نشر پيام را به استخدام گيرد و سرانجام با مراقبت مستمر، تلاش هاي انجام شده در مراحل گذشته را تضمين كرده، از تحليل رفتن نيروها جلوگيري كند.
در اين جا به مهم ترين عوامل كه در زمينه سازي مخاطب سهيم هستند و ناديده گرفتن آن ها، بسا، به عقيم ماندن تلاش هاي تبليغي بينجامد، اشاره مي كنيم:

ب / ۱- درجه ايمان و آگاهي
 بايد توجه داشت كه همه مخاطبان از چنان ايماني و آگاهي برخوردار نيستند كه در نخستين مرحله دعوت، همه آنان پاسخ مثبت دهند. عدم توجه به اين نكته، از يك رو، ممكن است باعث نوميدي و دل سردي مبلغ، و از سوي ديگر، موجب موضع گيري مخاطب گردد.

ب / ۲- ظرفيت
 از نكات قابل توجه در تبليغ و تربيت، توجه به اين مسئله است كه افراد، مانند معدن ها، داراي ظرفيت ها و استعدادهاي متفاوت اند.
رهبري و رهنمايي افراد، يك نسخه مشخص ندارد، بلكه براي هر يك بايد نسخه اي پيچيد.
به عبارت ديگر، تبليغ، بايد از خاصيت انعطاف پذيري برخوردار باشد تا مبادا بالا بودن سطح مطالب، كسي را كه توان علمي كافي ندارد، ملول سازد و يا پايين بودن سطح مطالب، كسي او كه از علم خوبي برخوردار است، خسته كند.

ب / ۳- پايگاه اجتماعي
 در اين كه دعوت اسلام، محدود به طبقه و پايگاه اجتماعي و يا نژاد وقوميت خاصي نيست، ترديد وجود ندارد، ولي راه و روش و ابزار تبليغ براي همه گروه ها، يك سان نيست و هر يك، شيوه و روش و برخورد متناسب با خود را لازم دارد.

ب / ۴- جايگاه مذهبي
 پيروزي در رساندن يك پيام، آن گاه حاصل خواهد شد كه جايگاه مذهبي طرف مقابل، مد نظر قرار گيرد. گاه، تبليغ، تنها، نياز به يك جرقه دارد و گاه، ايجاد يك موج و تلاطم شديد را مي طلبد، و گاهي اوقات نيز مسير تبليغ ناهموار است و ضرورت دارد كه در آغاز، سنگلاخ ها را برطرف و زمينه را مساعد كرد. در اين جا، تبليغ، بايد با رنگ عاطفي بيش تري تجلي كند.
اسلام، با مشركان، از موضع فكر و خرد مبتني بر حقيقت كلي هستي سخن مي گويد و در برخورد با ملحدان و بي دينان، به صورت آرام تري با تفكر آن ها برخورد كرده است. قرآن، ابتدا، آن ها را به تفكر در كل هستي و پديده هاي آن فرا خوانده و از او مي خواهد به فطرت پاك و آرامش فكري خويش برگردد(۳).
نيز، برخورد با منكران معاد يا برخورد با منكران نبوت و... فرق مي كند.

ب / ۵- موقعيت رواني
 سير تبليغ، آن گاه در مجراي طبيعي خود قرار خواهد گرفت كه وضع نفساني و رواني مخاطب، دقيقا، ارزيابي شود، قرآن كريم، پس از اين كه مي گويد: نياز گرسنگي و نياز امنيت شما را برطرف كرديم، رفع دو نياز آدمي (رفع گرسنگي و امنيت: نياز رواني) امر به پرستش خدا مي كند.
«فليعبدوا رب هذا البيت الذي اطعمهم من جوع وءامنهم من خوف»(۴)
پس آن جا كه روح آدمي، دست خوش كسالت و بي ميلي و خسته گي مي گردد، او، در بسته اي است كه راه رخنه و نفوذي در آن وجود ندارد.
براي رفع ملامت، مي توان از حكمت هاي شيرين استفاده كرد.

ج - پيام رساني
 ويژگي هاي مبلغ را در دو بخش بررسي خواهيم كرد:
الف - ويژگي هايي كه مبلغ بايد خود را به آن آراسته كند، عبارت است از:
۱- آگاهي
 مبلغي كه مي خواهد پيامي را برساند و نشر دهد، قبل از هر چيز، بايد پيام و زواياي آن را بخوبي بشناسد.
۲- ايمان به هدف
 آن چه به آگاهي جهت مي دهد و مانند پشتوانه اي محكم، در تمام مراحل تبليغ، مدد كار مبلغ است، باور قلبي اش به هدف است.
اگر پيام، در ژرفاي جان پيام رسان ريشه دوانده باشد و با ايماني راسخ به نشر آن همت گمارد، از يك سو، خواهد توانشت نهان خانه دل پيام گير را به تلالؤ دعوت، خيره سازد، و از سوي ديگر، در مقابل تند بادها، مانند سدي سترگ، قد برافرازد، فريفته دام هاي تنيده و دانه هاي پاشيده نشود و تهمت و تكفير و تطميع و تهديد و استهزا و آزار و شكنجه، او را از پاي در نياورد.
قرآن كريم، صبر و پايداري و ايمان و يقين را، به عنوان دو مشخصه اساسي پيشوايان هدايت و پيامبران الهي ذكر كرده است:
«وجعلنا منهم ائمة يهدون بامرنا لما صبروا وكانوا بآياتنا يوقنون»(۵).
برخي از بني اسرائيل را، به دليل اين كه شكيبايي كردند و آيات ما را باور داشتند، امامان و پيشواياني قرار داديم كه به سوي امر ما هدايت مي كنند.
مظاهر استقامت و استواري در سيره انبيا و پيشوايان حق، همه، به خاطر ايمان به هدف است.

۳- عمل
 مبلغ، نه تنها در مقام تبليغ و رساندن، بلكه در عمل نيز بايد خود نخستين عمل كننده پيام و محتواي آن باشد تا از سويي، اطمينان و اعتماد مخاطب را جلب كند و از سوي ديگر، به او ثابت كند كه پياده كردن محتواي پيام، كار مشكلي نيست.
واقعيت اين است كه اگر پيام، از دل و درون پيام رسان برآيد، بي شك، به سراپرده جان مخاطب جاي خواهد كرد. از اين رو امام صادق عليه السلام مي فرمايد:
به غير زبان هايتان - يعني با كردارتان - دعوت كننده مردم باشيد تا ورع وسعي و تلاش و نماز و خير و نيكي را، عملا، در شما بيابند؛ چرا كه تبليغ، همين است. (۶)

۴- نرم خويي داشتن
 از آن جا كه تبليغ، يك فعاليت اجتماعي است و مبلغ، در ارتباط مستقيم با افراد قرار دارد، دقت در نحوه بيان و ارائه مطالب، از اهميت ويژه اي برخوردار است. اگر مبلغ، داراي رفتاري تند و خشن و انعطاف ناپذير باشد، ديري نخواهد پاييد كه افراد، از گرد او پراكنده خواهند شد.
قرآن مجيد، خطاب به پيامبر اكرم صلي الله عليه و آله مي فرمايد:
«فبما رحمة من الله لنت لهم ولو كنت فظا غليظ القلب لانفضوا من حولك»(۷)
به لطف الهي، تو، نسبت به آن ها نرم و لين شدي و اگر خشن و سخت دل بودي، همه، از گرد تو پراكنده مي شدند.

۵- ناصح بودن
 از هر گونه دورويي و خيانت و فريب، احتراز مي جويد و تبليغ را از روي خير خواهي بر خاسته از صداقت و اخلاص به انجام مي رساند او، بايد مانند پدري دل سوز و مهربان، مخاطبان را فرزند خويش به حساب آورده، و در نهايت محبت و الفت، به رشد دادن آن ها همت گمارد.
اصولا، در سيره پيامبران الهي، «نصح» به عنوان يكي از عناصر اساسي تبليغ و ويژگي هاي اجتناب ناپذير مبلغ مطرح بوده است. قرآن، در رابطه با دعوت هود عليه السلام مي فرمايد: «ابلغكم رسالات ربي وانا لكم ناصح امين» (۸).
پيام پروردگارم را به شما مي رسانم و من براي شما، ناصح و خيرخواهي مشفق و امين ام.

۶- تواضع
 مبلغ بايد در برابر مردم، در نهايت فروتني باشد و اظهار انانيت و منيت نكند. ايزد، به پيامبر صلي الله عليه و آله فرمان مي دهد كه: «قل انما انا بشر مثلكم»(۹)
شرط آغازين پيام رساني ايجاد ارتباطي سالم و عميق و عاطفي و داشتن جاذبه اي برخاسته از فروتني و تواضع است.
در حديث است كه حضرت عيسي بن مريم به حواريون گفت: «خواهشي از شما دارم؛ آيا مي توانيد آن را برآوريد؟»
گفتند: «خواست شما پذيرفته است اي روح الله!». پس برخاست و پاي يكايك آنان بشست. عرض كردند: «اي روح الله، ما به اين كار سزاورتر بوديم!» گفت: «شايسته ترين مردم در انجام خدمت، شخص عالم است. من نيز چنين تواضع كردم تا شما هم پس از من در برابر مردم فروتني پيشه كنيد» سپس گفت: «حكمت در زمين تواضع، شكوفا مي شود، نه تكبر، چنان كه گياه، در دشت و زمين حاصل خيز مي رويد، نه در كوه و سنگ»(۱۰)

۷- طرح و تدبير
 چنان چه مبلغ، بخواهد تمام مطالب را در نخستين برخورد با مخاطب، در ميان بگذارد، و مسائل ومسئوليت هاي بزرگ را، از همان آغاز، از او توقع داشته باشد، خويش را خسته كرده است. چنين شخصي به سواره اي مي ماند كه با شتاب و تندي حركت كند، ولي طولي نخواهد كشيد كه پس از طي چند منزل، خويشتن را خسته و مركب را زخمي و رنجور خواهد كرد. بنابراين، بايد همت عالي و نقشه اي بزرگ داشت، ولي كار را از نقطه كوچك آغاز كرد.

۸- اراده و پشتكار
 پس از آن كه مبلغ، با دقت و تشخيص سود و زيان ها، عوامل و موانع را ارزيابي كرد، بايد با قاطعيت، هدف را تعقيب كند و با اراده اي استوار، مشكلات را از سر راه بردارد. ترديد، آفت موفقيت و نشانه بارز ضعف اخلاق است.
حضرت رسول الله صلي الله عليه و آله از هيچ فرصتي براي هدايت نمي گذشت و روح پر تلاش و سخت كوش او، لحظه اي آرام و قرار نداشت! سخت گيري هاي دشمنان اش و موانع و مزاحمت هاي طبيعي، او را از كارش باز نمي ايستاند، بلكه هرچه بيش تر سختي مي ديد، سخت تر مي ايستاد!
زندگي مردان بزرگ، نشان مي دهد كه همه، مرد تلاش و كوشش و همت بلند و پشت كاري عميق بوده اند. درباره شيخ مفيد، رحمة الله عليه، مي گويند:
ما كان المفيد ينام من الليل الا هجعة ثم يقوم يصلي او يطالع او يدرس او يتلو القرءان(۱۱)؛ مفيد، جز اندكي از شب را نمي خوابيد و بقيه شب را با نماز مي گزارد يا مطالعه مي كرد يا به تدريس مي پرداخت و يا قرآن تلاوت مي كرد.

۹- بي نيازي
 مبلغ، بايد اين مطلب را مورد توجه قرار دهد كه تبليغ، يك وظيفه و مسئوليت است، نه يك پست و مقام، لذا هيچ گاه نبايد اين وظيف? خطير را يك امتياز و كسب و كار تلقي كند كه مزد و اجرت به دنبال دارد.
اين مطلب، در قرآن كريم، از زبان پيامبران الهي چنين گفته شده است:
«وما اسالكم عليه من اجر ان اجري الا علي رب العالمين»(۱۲) من، بر اين پيام آوري، از شما اجري نمي خواهم. پاداش من، جز بر بروردگار جهانيان نيست.

۱۰- سعه صدر
 پيام رسان چه بسا در مسير تبليغ، با جبهه گيري ها و كار شكني ها و سنگ اندازي مخالفان رو به رو مي گردد، فرد موفق، كسي است كه تمام اين ها را بر خود هموار سازد و با روحي بلند و فكري وسيع و حوصله اي سرشار، به پيش باز سختي رود و تمام تهمت ها، و ناسزاها و... را به راحتي تحمل كند و از ميدان به در نرود.
نمونه زيباي چنين روحيه اي، در سيره انبيا عليهم السلام مشاهده مي شود: «قال الملا الذين كفروا من قومه انا لنراك في سفاهة وانا لنظنك من الكاذبين. قال يا قوم ليس بي سفاهة ولكني رسول من رب العالمين»(۱۳)«گروهي از سران قوم هود كه كافر شدند، گفتند: به راستي كه ما تو را سفيه و سبك مغز مي بينيم و فكر مي كنيم كه از دروغ گويان هستي!» هود عليه السلام گفت: «اي قوم من! مرا سفاهتي نيست، بلكه من فرستاده پروردكار جهانيان ام»
چنان كه مي بينم حضرت هود عليه السلام در يك برخورد انفعالي به آن ها نگفت: «سفيه، شما هستيد كه بت مي پرستيد و معبوداني جز ايزد را به ربوبيت گرفته ايد!»، بلكه با كمال متانت و نزاكت و حوصله پاسخ داد.
يونس بن عبدالرحمن، گويد:
حضرت موسي بن جعفر عليهما السلام گفت: «اي يونس! با آن ها نرمي و مدارا كن، زيرا سخن تو بر آنان سخت و گران است» يونس عرض كرد: «آنان، به من تهمت بي ديني و زندقه مي زنند!» حضرت گفت: «تو را چه زيان اگر مرواريد به كف داشته باشي و گويند سنگ است؟! و تورا چه سود اگر سنگ به كف داشته باشي و گويند مرواريد است؟!(۱۴)

۱۱- صبر
 صبر و استقامت، در هر زمينه اي، از لوازم جدا ناشدني پيروزي است. با توجه به اين واقعيت است كه ايزد، رسول خويش را از ترفندهاي بيمار دلان و كژسيرتان هشدار داده و به صبر و اميد مي خواند:
«فاصبر ان وعد الله حق ولا يستخفنك الذين لا يوقنون»(۱۵).
اي پيامبر! صبر پيشه كن كه وعده ايزد، البته حق [حتمي] است و مراقب باش كه مردم بي يقين، مقام حلم و وقارت را به خفت و سبكي نكشانند!
ب - خصوصياتي كه مبلغ بايد خود را از آن ها پيراسته سازد عبارت است از:

۱- تكلف
 تكلف، چند گونه است:
كاري كه انسان از روي تصنع و ظاهر سازي، بدان اقدام كند؛ يعني، انسان، از خود، اعتقادي خودجوش نداشته باشد، ولي آن را بر خود ببندد و بخواهد با زور، در دل مردم جاي دهد.
- دنبال كردن چيزي با دشواري و مشقت، در حالي كه عقل، اقتضاي آن را ندارد.
- گفتاري كه مستند به علم و آگاهي نباشد، بلكه بافته تخيلات بي پشتوانه باشد.
به هر حال، تكلف، به هر يك از معاني فوق كه باشد، زيبنده پيام رسان نبوده و بايد در مقام تبليغ، سه ركن آگاهي و ايمان و عمل را تكيه گاه قرار داد و از هر گونه تكلف احتراز جست.

۲- عوام فريبي
 عوام فريبي، يعني هر گونه بهره گيري از غفلت و جهل و ديگر نقاط ضعف پيام گير، به قصد تسريع در روند نشر پيام. به طور مثال، هيچ گاه نمي توان براي جذب افراد، به حيله و فريب و دروغ متوسل شد و حديثي را جعل كرد.
چنين تاكتيكي، ممكن است كه در كوتاه مدت، براي نشر پيام، مؤثر واقع شود، ولي يقينا، در دراز مدت، تيشه به ريشه پيام خواهد زد. حضرت علي عليه السلام مي فرمايد: «ما هدم الدين مثل البدع»(۱۶)«هيچ چيز مانند بدعت، موجب ويراني دين نمي شود.»
اگر به دقت در سيره نبوي صلي الله عليه و آله و پيشوايان معصوم عليهم السلام بنگريم در مي يابيم كه در هيچ موقعيتي، از جهل و نا آگاهي مردم، پلي براي رسيدن به مقاصد خويش نساخته اند ولو اين كه از اين راه بتوان به يك پيروزي سطحي نايل آمد. يك گروه از قبيله ثقيف، پيش پيامبر صلي الله عليه و آله آمدند و گفتند: «با سه شرط، مسلمان مي شويم: اول اين كه اجازه دهيد تا سه سال ديگر لات را پرستش كنيم، دوم اين كه نماز بر ما خيلي ناگوار است، بگذار آن را انجام ندهيم؛ سوم اين كه نگوييد ت بزرگ را خودتان بشكنيد». پيامبر اكرم صلي الله عليه و آله شرط يكم و دوم آن ها را - كه مغاير با دين اسلام بود - نپذيرفتند گفتند: «تنها، سومي را مي پذيرم.» (۱۷)

۳- شتاب زدگي
 تجربه، ثابت كرده است كه هر گاه، كاري، بدون طرح و نقشه قبلي و ارزيابي درست از روند آن صورت گيرد، نتيجه اي به دست نخواهد داد. سيره پيامبر اكرم صلي الله عليه و آله نشان مي دهد كه آن حضرت، هيچ گاه، بي گدار به آب نمي زد، بلكه با دقت و ژرف نگري، موقعيت و امكانات را سنجيده، آن گاه به آن كار اقدام مي كرد.

شرايط بروني
الف - راه
 منظور ما از «راه تبليغ» ، نوع تبليغي است كه به فراخور روحيه پيام گير ارائه مي گردد. به خاطر اين كه روحيه ها، از تنوع و گوناگوني برخورداراند و بعضي، سركش و برخي، مقاوم و بعضي ديگر، روحيه اي خفته دارند. بديهي است كه تبليغ نمي تواند در يك شكل و قالب معين براي تمام افراد ارائه شود، لذا بايد به تناسب هر يك از افراد مذكور، تبليغي مشخص انجام گيرد.\

ي نوشت:


۱) نمل (۲۷) : ۸۰.
۲) نازعات (۷۹) : ۴۵.
۳) بقره (۲) : ۱۶۴.
۴) قريش (۱۰۴) : ۳- ۴.
۵) سجده (۳۲) : ۲۴.
۶) اصول كافي، ج ۲، ص ۷۸.
۷) آل عمران (۳) : ۱۵۹.
۸) اعراف (۷) : ۶۸.
۹) كهف (۱۸) : ۱۱۰.
۱۰) اصول كافي، ج ۱، ص ۳۷.
۱۱) لسان الميزان ج ۵، ص ۳۶۸.
۱۲) شعراء (۲۶) : ۱۰۹- ۱۲۷- ۱۴۵- ۱۶۴- ۱۸۰.
۱۳) اعراف (۷) : ۶۶- ۶۷.
۱۴) رجال كشي، ص ۴۸۸.
۱۵) روم (۳۰) : ۶۰.
۱۶) بحار الانوار: ج ۷۸، ص ۹۲.
۱۷) السيرة النبوية (لابن هشام) ، ج ۴، ص ۱۸۴- ۱۸۵.
 
منبع: ماهنامه اطلاع رساني، پژوهشي، آموزشي مبلغان شماره۱.

افزودن دیدگاه جدید